Shugaba Tinubu na neman wa’adi na biyu na shugabancin Nijeriya a daidai lokacin da tattalin arziƙin ƙasar ke fuskantar yanayi mai sarƙaƙiya. Gwamnatinsa na cewa tattalin arziƙin ƙasar ya haɓaka sosai, sai dai 'yan ƙasar da dama na kokawa.

NEWSTIMETR
NEWSTIMETR
Bola Tinubu: 'Ɗan ƙwalisar' akanta da ya ɗaukaka zuwa matsayin Shugaban Ƙasa

Shugaban Nijeriya, Bola Tinubu, na neman a sake zaɓensa a karo na biyu a lokacin da tattalin arziƙin ƙasar ke fuskantar yanayi mai sarƙaƙiya. Gwamnatinsa da manyan cibiyoyin kuɗi na duniya, kamar Bankin Duniya da Asusun Ba da Lamuni na Duniya (IMF), sun bayyana cewa tattalin arziƙin Nijeriya ya samu babban ci gaba a ƙarƙashin jagorancinsa. Sai dai kuma, da dama daga cikin ’yan ƙasar na cewa tsadar rayuwa ta ƙara zama abin da ya fi ƙarfin al’umma tun bayan hawansa mulki.

Da alama, farashin man fetur ne babban abin da ’yan Nijeriya da dama ke yawan korafi a kai. A lokacin da Shugaba Tinubu ya hau mulki a watan Mayun 2023, ya cire tallafin man fetur da aka daɗe ana bayar da tallafinsa, wanda a baya yake rage wa ’yan Nijeriya raɗaɗin tsadar mai.

Nijeriya ƙasa ce da ke Yammacin Afirka mai yawan al'umma kusan miliyan 240, kuma ta shahara wajen haƙo man fetur. Sai dai galibin man da take haƙowa tana fitar da shi zuwa ƙasashen waje domin samun kuɗaɗen shiga ga gwamnati. A ɓangaren amfanin cikin gida kuwa, Nijeriya ta dogara ne sosai da shigo da tataccen man fetur daga ƙasashen waje. Babbar matatar man fetur da attajirin ɗan kasuwa Aliko Dangote ya ƙaddamar a watan Janairun 2024 na da burin sauya wannan yanayi na dogaro da shigo da mai daga ƙasashen waje.

A halin yanzu, ana sayar da litar man fetur a Abuja, babban birnin Najeriya, kan kusan naira 1,400 (dala ɗaya). Wannan ya ninka farashin da ake sayar da shi a shekarar 2023, lokacin da Tinubu ya hau mulki, fiye da sau uku.

A halin yanzu, ana sayar da litar man fetur a Abuja, babban birnin Nijeriya, kan kusan naira 1,400, kimanin dala ɗaya kena. Wannan ya ninka farashin da ake sayar da shi a shekarar 2023, lokacin da Tinubu ya hau mulki, fiye da sau uku. Ya kamata a lura cewa darajar naira ta ragu matuƙa idan aka kwatanta da manyan kuɗaɗen ƙasashen duniya a lokacin mulkin Shugaba Tinubu.

Wannan na iya sa adadin naira da ake amfani da shi wajen bayyana farashin man fetur a yanzu ya fi na baya yawa. Sai dai ’yan ƙasar na cewa kuɗin da suke samu bai ƙaru daidai da wannan hauhawar farashin ba, lamarin da ya bar su cikin mawuyacin hali sakamakon hauhawar farashin kayayyaki.

A halin yanzu, ana musayar dala ɗaya a kasuwar canjin kuɗi ta yau da kullum kan kusan naira 1,350, idan aka kwatanta da kusan naira 460 a watan Mayun 2023. Wannan na nufin darajar dala ta ƙaru da sama da kashi 190 cikin 100 idan aka kwatanta da naira.

Ya yi alƙawarin haɓaka tattalin arziƙin da zai kai dala tiriliyan ɗaya nan da 2030

Sai dai a cewar Bankin Duniya da IMF, sauye-sauyen tattalin arziƙin da Tinubu ya aiwatar sun fara haifar da sakamako mai kyau a matakin tattalin arziƙin ƙasa baki ɗaya.

IMF na hasashen cewa tattalin arziƙin Nijeriya zai ci gaba da bunƙasa da fiye da kashi huɗu cikin 100 a watanni masu zuwa. Hakan zai taimaka wajen inganta ajiyar kuɗaɗen waje na ƙasar, jawo zuba hannun jarin masu zuba jari da kuma ƙara yawan kuɗaɗen shiga ga gwamnati.

Sai dai IMF, wadda ke taimaka wa ƙasashe a lokutan matsalar tattalin arziƙi ta hanyar ba su lamuni, ta yi gargaɗin cewa idan ba a aiwatar da waɗannan sauye-sauye cikin tsari da daidaito ba, hakan na iya jefa ƙarin ’yan Nijeriya cikin talauci.

A watan Oktoban 2026, Bankin Duniya ya sanya Nijeriya cikin jerin ƙasashen Afirka da tattalin arziƙinsu ake tafiyar da shi da kyau, inda ya yi hasashen cewa ci gaban tattalin arziƙin ƙasar zai ƙaru daga kashi 4.3 cikin 100 a shekarar 2026 zuwa kashi 4.4 cikin 100 a shekarar 2027, kuma ya ci gaba da kasancewa a wannan matsayi har zuwa shekarar 2028.

Wataƙila sakamakon waɗannan kyawawan hasashe da ra'ayoyi ne Shugaba Tinubu ya yi alƙawarin inganta yanayin zuba jari ga kamfanoni masu zaman kansu, a wani yunƙuri na kai tattalin arziƙin Nijeriya zuwa matsayin tattalin arziƙin da ya kai dala tiriliyan ɗaya nan da shekarar 2030.

Shugaban ya bayyana hakan a cikin wata sanarwa da ya fitar a ranar 12 ga Nuwamba, 2026, inda ya ce:

“Gwamnati ita kaɗai ba za ta iya haɓaka tattalin arziƙin da ya kai dala tiriliyan ɗaya ba. Masana’antu da kamfanoni ne ke samar da arziki ta hanyar zuba jari, ƙirƙire-ƙirƙire, sarrafa kayayyaki da fitar da su zuwa ƙasashen waje. Aikinmu shi ne share musu hanya. Wannan ne ya sa muke haɗa tsarin harajinmu wuri guda, domin kawo ƙarshen matsalar biyan haraji iri-iri. Ba za mu iya samun wadata ta hanyar ƙara haraji kawai ba. Dole ne mu samar da kayayyaki da ayyuka domin samun ci gaba.”

A cewar Bankin Duniya, a halin yanzu tattalin arziƙin Nijeriya ya kai kimanin dala biliyan 290.

Duk da cewa Tinubu na da kyakkyawan fata na samun nasarar yaƙin neman zaɓensa na sake komawa kan mulki, inda yake jingina hakan da tsauraran matakan sauye-sauyen tattalin arziƙin da ya aiwatar, abokan hamayyarsa na siyasa na ganin akasin haka.

Daga cikin waɗanda ke sukar manufofin gwamnatinsa akwai tsohon mataimakin shugaban ƙasar, Atiku Abubakar, da kuma tsohon gwamnan Jihar Anambra, Peter Obi. Sun bayyana cewa manufofin gwamnatin Tinubu sun ƙara jefa mutane da dama cikin talauci.

A cewar Bankin Duniya, kaso na ’yan Nijeriya da ke rayuwa a cikin talauci ya ƙaru daga kusan kashi 56 cikin 100 a shekarar 2023 zuwa kashi 63 cikin 100 a shekarar 2026.

Ƙwararren Akanta

Duk da waɗannan alkaluma, manazarta harkokin siyasa na cewa har yanzu Tinubu ne ɗan takarar da zai fi wahalar kayarwa a zaɓen shugaban ƙasar Nijeriya da za a gudanar a ranar 16 ga Janairu, 2027. Amma wane ne Asiwaju Bola Ahmed Adekunle Tinubu, Shugaban Nijeriya na 16?

Da a ce yana wata rayuwa daban da siyasa, da mai yiwuwa ya zama ƙwararren akanta, domin kuwa ya taɓa gudanar da irin wannan aiki a baya.

Tinubu ya kammala karatun digirinsa na farko a fannin Gudanar da Kasuwanci, musamman a ɓangarorin lissafin kuɗi da gudanarwa, a Jami'ar Chicago State University da ke Amurka a shekarar 1979.

Ko da yake an taɓa yin tambayoyi kan sahihancin takardar shaidar digirinsa, Jami'ar Chicago ta tabbatar wa wata kotun Amurka a ranar 2 ga Oktoban 2023 cewa shugaban ƙasar ya yi karatu a jami'ar kuma ya kammala karatunsa a can.

Jim kaɗan bayan kammala karatunsa, Tinubu ya fara aiki a matsayin mai binciken lissafin kuɗi a kamfanin Deloitte, ɗaya daga cikin manyan kamfanonin lissafin kuɗi guda huɗu da suka fi shahara a duniya.

A shekarar 1983, lokacin yana ɗan shekara fiye da 30, Tinubu ya koma Nijeriya, inda aka ɗauke shi aiki a matsayin akanta a kamfanin Mobil Nigeria, wani kamfanin ƙasa da ƙasa da ke harkar sayar da man fetur.

“Mai tsananin ƙwazo a aiki kuma mai son shiga a dama da shi wajen ado”

Raphael Jackson, wani tsohon ma'aikacin kamfanin Mobil Nigeria, ya ba da labarin lokacin da ya yi aiki tare da Tinubu. Ya bayyana shi a matsayin mutum mai tsananin ƙwazo a aiki, kuma mai matuƙar kula da suturarsa, musamman wanda yake son sanya rigunan siliki masu tsada.

A cikin wata maƙala da Jackson ya rubuta wadda aka wallafa a shafin intanet na jaridar Western Post ta Nijeriya a ranar 18 ga Agustan 2026, ya bayyana cewa a lokacin da Tinubu yake aiki a matsayin ma'ajin kuɗi na Mobil Nigeria, yana da cikakken bayani a kan yadda ake ware kuɗaɗe ga kowane sashe, nawa aka kashe, abin da aka kashe su a kai da kuma adadin kuɗin da ya rage.

A cewarsa, Tinubu yana tuna waɗannan bayanai dalla-dalla, lamarin da ke taimakawa wajen gano sassan da suke da matuƙar buƙatar kuɗi a lokacin da ake fama da ƙarancin kuɗaɗen ƙasashen waje.

Yayin da yake bayyana shugaban ƙasar a matsayin mutum mai tausayi da kulawa da jin daɗin jama'a, Jackson ya ba da labarin wani lamari mai tayar da hankali da ya faru a ƙarshen shekarun 1980.

Ya ce: “Wata ma'aikaciya da ke ƙoƙarin fita daga lif sai ƙafarta ta maƙale a gefen fita daga lif ɗin. Ma'aikata sun yi ta ƙoƙarin taimaka mata ta kuɓuta, kuma Tinubu ya taka muhimmiyar rawa wajen taimaka wa ma'aikaciyar har aka kula da lafiyarta bayan an yanke ƙafarta.”

Jackson ya ƙara bayyana Tinubu a matsayin mutum mai sauƙin kai, mai kula da sahihanci da daidaito a aiki, kuma wanda yake son taimaka wa wasu, musamman mutanen da ke cikin mawuyacin hali.

Shigarsa Fagen Siyasa

Bayan shafe shekaru takwas yana aiki a kamfanin Mobil Nigeria, inda ya kai matsayin ma'ajin kuɗi, Tinubu ya yi murabus daga aikinsa a shekarar 1991 domin shiga harkokin siyasa.

A shekarar 1992, ya tsaya takarar kujerar sanata mai wakiltar mazabar Legas ta Yamma a ƙarƙashin jam'iyyar Social Democratic Party (SDP), inda ya samu nasara.

A shekarar 1993, shugaban mulkin soja na lokacin a Nijeriya, Janar Sani Abacha, ya rusa majalisar dattawa. A wannan lokaci, Tinubu ya shiga ƙungiyar National Democratic Coalition (NADECO), wadda ta jagoranci fafutukar dawo da mulkin dimokuraɗiyya a Nijeriya.

A shekarar 1994, Tinubu ya bar Nijeriya zuwa ƙasar waje domin gudun hijira, inda ya shafe mafi yawan lokacinsa a Birtaniya. Bayan rasuwar Janar Abacha a watan Yunin 1998, Tinubu ya koma ƙasarsa.

A shekarar 1999, Nijeriya ta koma ƙarƙashin mulkin dimokuraɗiyya, inda Tinubu, wanda ya kasance ɗaya daga cikin manyan jiga-jigan jam'iyyar Alliance for Democracy (AD), ya tsaya takarar gwamnan jihar Legas a zaɓen wannan shekarar kuma ya yi nasara.

Shafin yanar gizon fadar shugaban ƙasar Nijeriya ya bayyana cewa shugaban ƙasar “ya yi aiki tuƙuru tare da tawagarsa wajen sake fasalin Legas, har ta zama ɗaya daga cikin muhimman cibiyoyin kuɗi, kasuwanci da al'adu a nahiyar Afirka.”

’Yan Nijeriya da dama na ganin Tinubu ya taka muhimmiyar rawa wajen sauya fasalin Legas, har ta zama abin koyi wajen gudanar da harkokin birane, bayan aiwatar da sauye-sauye masu yawa da suka shafi kuɗaɗen shiga, ababen more rayuwa, sufuri da tsaro.

A lokacin da yake gwamnan jihar, Tinubu ya sha samun saɓani da gwamnatin Shugaba Olusegun Obasanjo kan batun ko jihar Legas na da ikon ƙirƙirar sabbin ƙananan hukumomi domin biyan buƙatun al'ummar birnin da ke ƙaruwa cikin sauri.

Saɓani da Atiku

Rikicin siyasa da ya shiga tsakanin Tinubu da Obasanjo ya sa Tinubu ya shawo kan mataimakin shugaban ƙasa na lokacin, Atiku Abubakar, wanda a wancan lokacin yake cikin jam'iyyar Peoples Democratic Party (PDP), ya jagoranci jam'iyyar Action Congress of Nigeria (ACN).

An kafa jam'iyyar ACN a shekarar 2006, inda ta ƙunshi wasu manyan jiga-jigan jam'iyyar Alliance for Democracy.

Atiku ya samu saɓani da Obasanjo bisa wasu dalilan siyasa, ciki har da burinsa na tsayawa takarar shugaban ƙasa.

Tinubu ya yi tayin zama mataimakin Atiku a takarar shugaban ƙasa, bayan Atiku ya amince ya jagoranci jam'iyyar ACN. Sai dai mataimakin shugaban ƙasar ya ƙi amincewa da tayin gwamnan na lokacin, inda a maimakon haka ya zaɓi Ben Obi, sanatan yankin Kudu maso Gabashin Nijeriya a wancan lokacin, a matsayin abokin takararsa.

Duk da haka, jam'iyyar ACN ta mara wa Atiku baya a takararsa ta shugaban ƙasa, amma ya sha kaye a zaɓen shekarar 2007.

Umaru Musa Yar'Adua na jam'iyyar PDP ne ya lashe zaɓen da kusan kashi 70 cikin 100 na ƙuri'un da aka kaɗa. Atiku ya zo na uku da ƙuri'u fiye da kashi bakwai cikin 100, bayan Muhammadu Buhari, wanda ya zo na biyu da kusan kashi 19 cikin 100 na ƙuri'un.

Sai dai duk da wannan rashin nasara, tasirin Tinubu a siyasar Legas ya ci gaba da ƙaruwa. Magajinsa, Babatunde Fashola, ya lashe zaɓen gwamnan jihar Legas a shekarar 2007 a ƙarƙashin jam'iyyar ACN da aka kafa a wancan lokacin.

Bayan mummunan kayen da jam'iyyun adawa suka sha a babban zaɓen shekarar 2007, Tinubu da wasu 'yan siyasa da ke tare da shi sun fara tattaunawa kan kafa babbar jam'iyya guda ɗaya da za ta iya ƙalubalantar PDP a zaɓukan da za su biyo baya.

Goyon Bayan Buhari

A watan Fabrairun 2013, jam'iyyar Tinubu ta Action Congress of Nigeria (ACN), da jam'iyyar Congress for Progressive Change (CPC), da All Nigeria Peoples Party (ANPP), da wani ɓangare na jam'iyyar All Progressives Grand Alliance (APGA), tare da wasu ’yan jam'iyyar PDP mai mulki da suka samu saɓani da shugabanninta, sun haɗa kai suka kafa jam'iyyar All Progressives Congress (APC), wadda ta zama babbar jam'iyyar adawa a Nijeriya.

A shekarar 2014, Tinubu ya goyi bayan Muhammadu Buhari, jagoran jam'iyyar CPC, domin ya tsaya takarar shugaban ƙasa a ƙarƙashin sabuwar jam'iyyar APC. Buhari, wanda yake da gagarumin goyon baya a Arewacin Nijeriya, ya taɓa tsayawa takarar shugaban ƙasa a shekarun 2003, 2007 da 2011, amma bai samu nasara ba.

Da farko, Tinubu ya nuna sha'awarsa ta zama abokin takarar Buhari, amma daga baya ya hakura da wannan burin, inda ya amince Yemi Osinbajo, amininsa kuma tsohon kwamishinan shari'a, ya karɓi wannan matsayi.

Daga bisani, Buhari ya lashe zaɓen shugaban ƙasar Nijeriya na shekarar 2015 da kusan kashi 54 cikin 100 na ƙuri'un da aka kaɗa, inda ya kayar da Shugaba Goodluck Jonathan mai ci a lokacin, na jam'iyyar PDP. Wannan shi ne karo na farko a tarihin Nijeriya da ɗan takarar jam'iyyar adawa ya kayar da shugaban ƙasa mai ci. Jonathan ya samu kusan kashi 45 cikin 100 na ƙuri'un.

Gabanin babban zaɓen shekarar 2019, an yi ta rade-radin cewa Tinubu na shirin tsayawa takarar shugaban ƙasa. Sai dai ya kawo ƙarshen wannan hasashe bayan ya bayyana goyon bayansa ga ƙoƙarin Buhari na neman wa'adi na biyu.

Nasarar lashe zaɓen shugaban ƙasa a yunƙurinsa na farko

A yayin da ake shirin gudanar da zaɓen Nijeriya na shekarar 2023, Tinubu ya bayyana aniyarsa ta tsayawa takarar shugaban ƙasa a watan Janairun 2022.

A watan Yunin wannan shekarar, ya lashe zaɓen fitar da gwani na jam'iyyar APC, inda ya kayar da mataimakin shugaban ƙasa na lokacin, Yemi Osinbajo, wajen samun tikitin takarar shugaban ƙasa.

Daga bisani, Tinubu ya lashe zaɓen shugaban ƙasa da kusan kashi 37 cikin 100 na ƙuri'un da aka kaɗa, inda ya samu nasara a kan Atiku Abubakar, wanda ya samu kashi 29 cikin 100, da Peter Obi, wanda ya samu kashi 25 cikin 100.

Tinubu, wanda hamshaƙin attajiri ne kuma ƙwararren akanta da ya koma ɗan siyasa, ana danganta shi da harkokin kasuwanci a ɓangarorin yaɗa labarai, man fetur da iskar gas, da kuma harkokin sufuri da jigilar kayayyaki.

Shugaban ƙasar mai shekara 74 yana da ’ya’ya shida; uku da uwargidansa, Oluremi Tinubu ta haifa, sannan wasu ukun daga dangantakarsa ta baya. Ɗaya daga cikin ’ya’yansa, Kazeem Olajide Tinubu, ya rasu yana da shekara 37 a birnin Landan na Birtaniya a watan Oktoban 2017.

Shugaba Tinubu, Musulmi ne kuma ɗan ƙabilar Yarbawa. An haife shi a ranar 29 ga Maris ɗin 1952, a cikin iyalin ’yan kasuwa a Legas, da ke kudu maso yammacin Nijeriya.

Ya yi karatun firamare a makarantar St. John's Primary School da ke Legas, kafin daga bisani ya wuce makarantar Children Home School da ke Ibadan, a kudu maso yammacin Nijeriya. Daga nan ya tafi Amurka domin ci gaba da karatun jami'a.

Dangantakarsa mai sarkakiya da Amurka

Tinubu, wanda wa'adinsa na farko na shekaru huɗu a matsayin shugaban ƙasa ke gab da ƙarewa, yana da dangantaka ta musamman mai sarkakiya da Amurka.

A watan Agustan 2026, ya shigar da ƙara a hukumance a wata kotun tarayya ta Amurka, yana neman hana fitar da wasu takardu da hukumomin ƙasar suka adana dangane da binciken da aka taɓa gudanarwa a kansa a baya.

Tawagar lauyoyinsa ta gabatar da takardar bayani mai shafuka 16 a gaban Kotun Gundumar Amurka ta Gundumar Columbia, inda suka yi ƙoƙarin tabbatar da cewa ya kamata a ci gaba da ɓoye waɗannan takardu daga jama'a.

Shugaban ƙasar na ƙalubalantar wata ƙara da aka shigar a shekarar 2023 ƙarƙashin dokar 'yancin samun bayanai (Freedom of Information Act), wadda wani mai fafutukar tsage gaskiya da gudanar da ayyukan gwamnati a buɗe ɗan Amurka, Aaron Greenspan, ya shigar.

Greenspan na neman samun wasu takardu daga Ma'aikatar Shari'a ta Amurka, Hukumar Binciken Manyan Laifuka ta Tarayya (FBI), da wasu hukumomi.

Takardun da yake nema sun haɗa da cikakken fayil ɗin binciken FBI da ya shafi Tinubu, bayanan tambayoyin da aka yi daga shekarar 1992 zuwa 1993, da kuma takardun da suka shafi wata shari'ar ƙwace kadarori da aka gudanar a Amurka a shekarar 1993, wadda ta shafi kusan dala 460,000 da ake dangantawa da shi.

Tinubu ya musanta aikata wani laifi, yayin da lauyoyinsa suka bayyana cewa sakin waɗannan takardu na iya zama keta haƙƙinsa na sirrin rayuwa.

TRT Afrika — TRT Afrika

#