Rikicin wakilci a yanki: Me ke ta'azzara rikicin Ethiopia-Eritrea?

Eritrea da Ethiopia, kasashe biyu makwabta a yankin Kahon Afirka, suna da dogon tarihin rikici a wani yanki mai karuwar muhimmanci ta fuskar dabarun kasa da kasa, saboda kusancinsa da Bahar Maliya da kuma mashigar ruwa ta Bab al-Mandab—wacce ke da matukar muhimmanci ga zirga-zirgar jiragen ruwa a duniya.

Yakin neman 'yancin kan Eritrea daga Ethiopia, wanda ya dauki tsawon shekaru talatin (daga 1961 zuwa 1991), ya yi sanadiyyar mutuwar dubban daruruwan mutane daga bangarorin biyu. Daga baya, takaddamar kan iyaka da ba a warware ta ba ta haifar da wani yakin tsakanin kasashen biyu tsakanin shekarar 1998 da 2000.

A shekarar 2018, kasashen biyu sun sanya hannu kan yarjejeniyar zaman lafiya da ta kawo karshen dogon lokacin rashin jituwa da ya shafe shekaru ashirin. Wannan gagarumar nasara ta sa Firaministan Ethiopia, Abiy Ahmed, ya lashe kyautar Nobel ta Zaman Lafiya a shekarar 2019.

Sai dai, a yanzu wannan shugaban na Ethiopia na fuskantar yiwuwar sake shiga wani rikicin soja da Eritrea; kasar da ake rahoton cewa ta tura sojojinta zuwa wasu garuruwa a arewacin Ethiopia yayin da take kokarin hada karfi da 'yan tawayen Tigray da ke yaki da gwamnatin Addis Ababa.

“Tensions between the two countries are escalating largely because all sides have their own reasons,” says Yunus Turhan, an associate professor at Haci Bayram Veli University who specialises in Gulf-Africa relations. 

“Rikicin da ke tsakanin ƙasashen biyu yana ƙara ta'azzara ne saboda dukkan ɓangarorin suna da nasu dalilan,” in ji Yunus Turhan, farfesa a Jami'ar Haci Bayram Veli wanda ya ƙware a nazarin dangantakar yankin Gulf da Afirka.

A cewar Turhan, sauyin matsayin Eritrea a rikicin cikin gida na Ethiopia, daga tallafawa gwamnatin tsakiya zuwa tallafawa 'yan tawayen Tigray, ya zo daidai da burin Ethiopia na samun damar shiga Tekun Maliya, wanda hakan ke ƙara ta'azzara rikici tsakanin maƙwabtan biyu.

Tsarin tattalin arzikin duniya na yanzu ya sanya tsaron teku ya zama fifiko a fannin siyasa, yana ƙara ƙaimi ga gasa tsakanin ƙasashen yanki da na duniya kan wuraren da ke da sarkakiya kamar mashigar Bab al Mandab.

“Ƙahon Afirka na kan wannan hanyar, hakan ya sanya yake ba da muhimmanci ga mayar da hankali kan rikice-rikicen cikin gida,” yana jawo hankalin duniya da kuma tsoma bakin ƙasashen waje a cikin rikice-rikicen da ke tsakaninsu, in ji Turhan.

‘Mummunan zato’

A cewar Turhan, birnin Asmara—wanda aka ware daga tattaunawar zaman lafiya ta Pretoria a shekarar 2022 tsakanin gwamnatin Abiy da ‘yan tawayen Tigray—ya ci gaba da sa ido sosai kan yanayin da ake ciki a yankin Tigray mai fama da rikici, wanda ke da iyaka da kasar Eritrea.

Duk da cewa Eritrea ta goyi bayan gwamnatin Abiy a kan 'yan tawayen Tigray a lokacin rikicin baya, matsayinta ya fara sauyawa yayin da Ethiopia ta kara mayar da hankalinta kan Assab, wata muhimmiyar tashar jiragen ruwa ta Eritrea a Tekun Maliya.

A cewar Turhan, duk da rarrabuwar kawuna a cikin gida da kuma karkatar wasu mambobinta ga bangaren gwamnatin Ethiopia, kungiyar ‘Yantar da Jama’ar Tigray (TPLF)—wadda ita ce babbar kungiyar 'yan tawaye da ke adawa da manufofin Addis Ababa—ta ci gaba da gudanar da ayyukanta har bayan cim ma yarjejeniyar Pretoria.

Turhan ya bayyana cewa, Eritrea ta fara kallon TPLF a matsayin abokiyar kawance ta asali a kokarinta na hana Ethiopia kwace ikon birnin Assab.

Ya kara da cewa, "Lokacin da aka samu wannan karuwar tashin hankali ba abu ne da ya zo ba zato ba tsammani ba," yana mai nuni da kafa kawance da aka yi kwanan nan tsakanin TPLF da wasu kungiyoyin adawa guda shida da ke neman hambarar da Abiy daga karagar mulki.

Sai dai Turhan ya kuma yi nuni da yadda Abiy ke da ikon hada kan bangarori daban-daban don su goyi bayan shugabancinsa, ta hanyar mayar da batutuwan da ke haifar da takaddama zuwa batutuwan da suka shafi kasa baki daya.

Waɗannan sun haɗa da gina Babbar Madatsar Ruwa ta Renaissance ta Ethiopia, wadda ta ƙara ta'azzara rikici da Masar, zuwa burin Ethiopia na shiga Tekun Maliya, wanda ya taimaka wajen ta’azzarar rikicin da ake yi da Eritrea a yanzu.

A ranar 5 ga Oktoba, a lokacin wani jawabi na majalisar dokoki bayan an rantsar da shi na tsawon shekaru biyar, Abiy ya sake tabo batun shiga teku mai mahimmanci ga Ethiopia. Da yake magana game da matsayin ƙasar da ba ta da ruwa, ya ce ƙasar da ke da mutane miliyan 130 ba za ta iya zama a cikin "gidan kurkuku" ba, kalaman da Asmara za ta iya fassara su a matsayin barazana.

A halin yanzu, Ethiopia na iya ɗaukar kafa sabuwar ƙungiyar 'yan tawaye a matsayin shaiday tsoma baki a harkokin cikin gidan Eritrea.

A kan wannan yanayi na rashin yarda da juna, wanda yaƙin Yemen da ke ci gaba da gudana a faɗin Tekun Maliya daga Eritrea ya ƙara ta'azzara, "kowane motsi da ɓangarorin biyu suka ɗauka a matsayin tabbatar da mummunan zato," Turhan ya shaida wa TRT World.

Samun damar amfani da Tekun Maliya

Eritrea da Ethiopia ba su rattaba hannu kan yarjejeniyar zaman lafiya ba bayan kawo karshen yakin basasa a shekarar 1991. Bayan shekaru biyu, Eritrea ta gudanar da zaben raba gardama wanda ya share fagen samun 'yancin kanta.

Bayan zaben raba gardama na shekarar 1993, kasashen biyu sun rattaba hannu kan Yarjejeniyar Abota da Hadin Gwiwa da kuma Yarjejeniyar Sufuri da Ayyukan Tashoshin Jiragen Ruwa.

Wadannan yarjejeniyoyi sun amince da ikon mallakar Eritrea kan gabar tekun Maliya, tare da bai wa Ethiopia damar amfani da tashoshin jiragen ruwa na Assab da Massawa na Eritrea ba tare da biyan haraji ko kudaden kwastam ba.

Sai dai, shugabancin Ethiopia na yanzu yana kalubalantar ingancin yarjejeniyoyin na 1993, inda yake cewa gwamnatin rikon kwarya ta lokacin ba ta da hurumin tsarin mulki na yanke hukuncin da zai zama tilas game da ikon mallakar yankin kasar, musamman tashar jiragen ruwa ta Assab; kamar yadda Kaan Devecioğlu, mai kula da Sashen Nazarin Arewacin Afirka da Gabashin Afirka a cibiyar nazari ta ORSAM da ke Ankara a kasar Turkiyya, ya bayyana.

Ya bayyana cewa, rahotannin da ke cewa sojojin Eritrea sun shiga yankin Ethiopia, tare da zarge-zargen cewa Eritrea na goyon bayan kungiyoyin 'yan tawaye masu dauke da makamai, na iya bai wa Addis Ababa damar yin amfani da Mataki na 51 na Yarjejeniyar Majalisar Dinkin Duniya, tare da aiwatwar da duk wani matakin soja da za ta iya dauka a matsayin kare kai.

A irin wannan yanayi, yana ganin cewa Ethiopia na iya kokarin fadada ayyukan sojinta zuwa yankin Assab da sauran yankunan kan iyaka masu muhimmanci ga dabarun tsaro, lamarin da zai iya hada batun tsaron kasarta da burinta na dadewa na samun damar shiga Tekun Maliya.

Devecioğlu ya kuma lura da cewa, yayin da ake samun karuwar tashin hankali a yankin Kahon Afirka, bangarori na waje na taka muhimmiyar rawa wajen tsara yanayin al'amuran yankin.

Ya ce Hadaddiyar Daular Larabawa da Isra'ila, idan aka yi la'akari da dangantakar da ke tsakaninsu da Ethiopia, suna iya samun muradun da suka dace da matsayin Addis Ababa a cikin rikicin da ke ci gaba da faruwa da Eritrea, kodayake wannan ba lallai bane ya nuna shiga kai tsaye ko goyon baya a fili a rikicin da ake yi a yanzu.

A ranar 4 ga Oktoba, shugabannin Eritrea, Somalia, Masar da Sudan sun fitar da sanarwar hadin gwiwa ta El Alamein, suna sake jaddada kudirinsu na mallakar yankin da kuma cikakken yanki yayin da suke tabbatar da cewa kasashen bakin teku ne kawai ke da iko kan Tekun Maliya.

Sudan ta fada cikin yakin basasa tun daga watan Afrilun 2023, yayin da Somalia ke fama da burin 'yan awaren Somaliland, wadanda suka sami goyon bayan jama'a daga Isra'ila.

Wannan ba zai zama lamarin da ya faru "kwatsam ba", in ji Devecioglu yana nuna yiwuwar tallafawa Eritrea daga Somalia da Masar, kasashen da ke da matsala da Ethiopia kan babban aikin madatsar ruwa wadda za ta iya rage damar shiga kogin Nil ga Alkahira, da Sudan, inda Hadaddiyar Daular Larabawa ke goyon bayan Rundunar Taimakon Gaggawa ta Sojoji (RSF) a kan Sojojin Sudan.

Turhan na da ra'ayi iri guda da Devecioglu kan hakan.

Ya ce Masar ta kulla kawance da Eritrea da Somalia, yayin da ake ganin Saudiyya na nuna goyon baya ga Asmara.

A cewar Turhan, sanarwar Al Alamein ta bayyana karara cewa "kasashen da ke gabar Tekun Maliya ne kawai ke da ikon tafiyar da harkokin tekun, matakin da ke nuna kin amincewa da matsayin Addis Ababa".

"Rigimar kogin Nil da yakin Sudan sun hada wadannan bangarori wuri guda, inda suka mayar da takaddamar tashar jiragen ruwa ta Assab zuwa wani fagen gwabzawa tsakanin kasashen yankin ta hanyar wakilai," in ji shi, yana mai jaddada cewa yunkurin Ethiopia na samun hanyar zuwa Tekun Maliya ya zama sanadi da kuma abin da ke kara tsananta rikicin baya-bayan nan da Eritrea.

"Yiwuwar barkewar yakin kai-tsaye na iya tasowa idan sojojin Eritrea suka yi fada a fili a cikin yankin Tigray ko kuma idan hare-haren Ethiopia suka kai ga kasar Eritrea," in ji Turhan yayin da yake zantawa da TRT World.

"Duk wani yunkuri na kai hari kan Assab zai zama matakin da ba za a iya juyawa daga gare shi ba," wanda zai iya mayar da rikicin cikin gida na Ethiopia zuwa yakin kai-tsaye da Eritrea tare da jawo sauran kasashen yankin cikin rikicin, in ji shi.