Kwa nini kujua mustakbali hakutoshi kwa Afrika

Tunatabiri mambo mengi—mifumo ya hali ya hewa, hatari za magonjwa, matokeo ya masomo na mengineyo. Akili Bandia (AI) imechochea kasi ya mwenendo huu kwa kubaini mifumo katika idadi kubwa ya data na kuitumia kufanya utabiri unaozidi kuwa wa kina na wa hali ya juu.

Hata hivyo, kuna swali ambalo utabiri pekee hauwezi kulijibu:

Kujua kitakachotokea ni jambo moja. Kujua kitakachotokea tunapoingilia kati ni jambo jingine.

Tofauti hiyo ni muhimu sana kwa Afrika, ambapo maendeleo hayahusu tu kuelewa kile kinachoweza kutokea. Bali yanahusu kubadilisha hali halisi ili kuleta matokeo bora zaidi.

Hebu fikiria jiji ambapo mauzo ya miavuli na ajali za barabarani huongezeka siku za mvua. Kwa sababu tu zote mbili hutokea kwa wakati mmoja haimaanishi kwamba moja husababisha nyingine. Ni wazi kwamba miavuli haisababishi ajali nyingi. Mvua inaathiri zote mbili.

Somo linaonekana dhahiri. Lakini changamoto nyingi katika maendeleo kwa kawaida huwa hazieleweki vizuri: mambo mawili yanaweza kusonga pamoja kwa sababu halisi bila moja kusababisha nyingine. Swali gumu zaidi ni nini kinatokea tunapobadilisha moja wapo.

Katika maendeleo, tunazungukwa na uhusiano kila wakati. Nchi zinazowekeza zaidi katika elimu zinaweza kukua au kutokua kwa kasi zaidi. Mikoa yenye barabara bora inaweza kuwa na mapato ya juu au la. Wataalamu wanapaswa kuamua ni wapi rasilimali zao zingekuwa na matokeo bora zaidi.

Lakini kuchunguza kwamba mambo mawili hutokea pamoja hakutuambii nini kingetokea ikiwa tungebadilisha moja wapo.

Hapo ndipo hoja za kisababishi zinapokuwa muhimu. Sehemu muhimu ya kuanzia ni kuuliza maswali mawili yanayozidi kuwa magumu.

La kwanza: Nini kitatokea ikiwa tutaingilia kati?

Ikiwa serikali itajenga barabara, itabadilisha kodi, au itapanua programu ya shule, uingiliaji kati huo una athari gani hasa?

Na la pili: Nini kingetokea vinginevyo?

Swali hili la mwisho ni gumu. Tunaweza kuchunguza ulimwengu tunaoishi, lakini hatuwezi kuchunguza moja kwa moja ulimwengu mbadala ambao uingiliaji kati haujawahi kutokea. Hata hivyo, njia mbadala hiyo mara nyingi ndiyo hasa ambayo watunga sera wa Kiafrika wanahitaji kujua.

Uangalizi pekee hautoshi

Tuchukulie mfano wa mtaalamu wa Kiafrika anayeanzisha mpango wa kuwasaidia wakulima kuzalisha chakula kingi zaidi, na baadaye mavuno yakaongezeka. Hilo linatia moyo, lakini halimaanishi moja kwa moja kuwa mpango huo ndio uliosababisha ongezeko hilo. Vipi ikiwa ilikuwa ni bahati mbaya au tukio la bahati tu? Labda mvua ilinyesha kwa namna nzuri isiyo ya kawaida. Labda bei za mazao zilipanda. Labda wakulima walikuwa tayari wanaanza kuwa na tija zaidi.

Ili kuelewa athari za mpango huo, tunahitaji kuuliza swali la kinadharia kuhusu hali ingekuwaje bila mpango huo: Je, wakulima hawa wangefanya vizuri kiasi gani — au vibaya kiasi gani — bila mpango huo?

Tunaweza kuona mantiki hii katika tafiti zinazovuka mipaka ya sekta ya kilimo. Hebu fikiria utafiti uliofanywa kwa watu wazima wenye kipato cha chini nchini Ghana wakati wa changamoto ya COVID-19. Watafiti walitaka kujua kama uwezo wa kuwasiliana kwa urahisi zaidi ungeweza kuboresha hali ya ustawi wa watu katika kipindi hicho kigumu.

Badala ya kuangalia tu uhusiano kati ya mawasiliano na afya ya akili, waliwapa watu waliochaguliwa bila mpangilio maalum salio la muda wa maongezi (credits) na kulinganisha hali ya afya ya akili ya watu hao na ile ya kundi lingine ambalo halikupata salio hilo la ziada.

Tofauti pekee kati ya makundi hayo mawili ilikuwa ni ukweli kwamba kundi moja lilikuwa na salio la muda wa maongezi na jingine halikuwa nalo. Hatua hiyo ilifuatiwa na kupungua kwa kiasi kikubwa kwa msongo wa mawazo.

Somo tunalopata ni pana zaidi kuliko hatua hiyo mahususi: tunapotaka kujua kama kubadilisha jambo fulani kutabadilisha matokeo, uangalizi pekee hautoshi.

Tunahitaji kuuliza ni nini kinachotokea tunapochukua hatua halisi ya kuingilia kati. Hii inabadilisha namna tunavyofikiria kuhusu maendeleo.

Kwa miaka mingi, mijadala ya maendeleo wakati mwingine imejikita katika kutabiri jinsi Afrika itakavyokuwa miongo kadhaa ijayo: kasi ya ukuaji wa idadi ya watu, idadi ya ajira zitakazohitajika, ukubwa wa miji, au jinsi mabadiliko ya tabianchi yanavyoweza kuathiri uchumi.

Utabiri huo unaweza kuwa na thamani. Lakini utabiri si mkakati.

Ikiwa mtu atatabiri kuwa mamilioni ya vijana wa Kiafrika wataingia katika soko la ajira, swali muhimu si tu kama utabiri huo utatimia. Swali muhimu ni nini tunaweza kufanya leo ili kubadilisha fursa ambazo vijana hao watakutana nazo kesho.

Hilo linahitaji kuuliza swali la aina tofauti:

Ni nini tunaweza kubadilisha ili kupata matokeo tunayotaka?

Ni nini tunaweza kubadilisha?

Hapa ndipo changamoto ya maendeleo ya Afrika inapogeuka kuwa fursa. Bara hili si mahali pa kujaribia tu utabiri kuhusu wakati ujao; ni mahali ambapo wakati ujao unaendelea kujengwa.

Mitandao mipya ya usafiri inaweza kubadilisha maeneo ambapo biashara huendeshwa. Mifumo ya malipo ya kidijitali inaweza kubadilisha jinsi watu wanavyofanya miamala. Miundombinu ya nishati inaweza kuamua ni viwanda vipi vitakavyoweza kustawi. Teknolojia bora za kilimo zinaweza kubadilisha kile ambacho wakulima wanaweza kuzalisha. Elimu inaweza kubadilisha ujuzi unaopatikana katika uchumi.

Hatua yoyote inayochukuliwa huleta uwezekano na wakati mwingine matokeo ambayo ni vigumu kuyaona mapema.

Kwa hivyo, lengo halipaswi kuwa kuacha kufanya utabiri. Utabiri bado una umuhimu mkubwa. Lakini tunapaswa kuacha kuuchukulia utabiri kama hatua ya mwisho.

Mara nyingi, swali muhimu zaidi si "Ni nini kitatokea baadaye?"

Bali ni: "Tunaweza kufanya nini ili kuleta matokeo tofauti?"

Mabadiliko hayo ya mtazamo—kutoka kutabiri wakati ujao hadi kuelewa jinsi tunavyoweza kuubadilisha—ni moja ya mawazo muhimu zaidi katika nyanja ya maendeleo ya kisasa.

Afrika haihitaji tu utabiri bora kuhusu wakati ujao.

Inahitaji njia bora zaidi za kuujenga wakati huo ujao.

Kanusho: Maoni yaliyotolewa na mwandishi hayawakilishi mitazamo au sera ya uhariri ya TRT Afrika.