Daga Nijeriya zuwa Kenya, mutane na tsawon rai amma ba tare da cikakkiyar lafiya ba

A wani ƙauye da ke cikin karkara a Nijeriya, wata mata mai shekara 68 tana tashi tun kafin ketowar alfijir domin ta kula da ɗan ƙaramin gonar rogo da take nomawa.

Ba ta da fansho, domin ba ta taɓa yin aikin gwamnati ko na kamfani a hukumance ba, kuma ’ya’yanta sun yi ƙaura zuwa Legas, babban birnin kasuwancin ƙasar, domin neman aikin yi.

Da dare, gaɓoɓin jikinta suna ciwo sakamakon shekaru da dama da ta shafe tana aikin ƙarfi, amma ba ta da kuɗin zuwa ganin likita.

A ɗayan gefen nahiyar, a Kenya, wani jami’in gwamnati ya ba da labarin wani abin da ya faru tsakaninsa da ɗansa. Lokacin da ya gaya wa saurayin cewa kakarsa ba ta da lafiya, sai kawai ya yi alamar ko-in-kula, ya ce: “Mwambie nimesema pole” — wato, “Ka gaya mata na ce ina mata ta’aziyya.”

Waɗannan al’amura guda biyu, duk da cewa dubban kilomita ne suka raba su, suna bayyana labari guda: tsawon rayuwa ba yana nufin rayuwa cikin ƙoshin lafiya ba ne kai tsaye. Yayin da duniya ke cika rabin wa’adin Shekaru Goma na Majalisar Ɗinkin Duniya kan Tsufa cikin Ƙoshin Lafiya (2021–2030), wani sabon rahoto daga Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) ya nuna cewa an samu ci gaba na gaske, amma har yanzu akwai gibi da ke barazanar barin miliyoyin tsofaffi a baya.

Alkaluman sun nuna girman matsalar. Yawan mutanen duniya masu shekara 60 zuwa sama ya haura biliyan ɗaya a shekarar 2020, kuma ana hasashen zai kai biliyan 2.1 nan da shekarar 2050. Ana sa ran mafi saurin ƙaruwar wannan rukuni na jama’a zai faru ne a ƙasashe masu ƙarami da matsakaicin kuɗin shiga.

Tsakanin shekarar 2000 da 2023, tazarar da ke tsakanin tsawon rayuwar da ake sa ran mutum zai yi da kuma tsawon lokacin da zai rayu cikin ƙoshin lafiya tun daga shekara 60 ta ƙara faɗaɗa.

Tasirin COVID-19

Bugu da ƙari, an kiyasta cewa kashi 71 cikin 100 na mace-macen da suka wuce adadin da aka saba samu a duniya sakamakon COVID-19 tsakanin shekarar 2020 da 2023 sun faru ne a tsakanin mutanen da shekarunsu suka kai 60 ko sama da haka.

A cewar Cibiyar Kula da Cututtuka da Rigakafinsu ta Nijeriya (NCDC), an tabbatar da aƙalla mace-mace 3,000 sakamakon COVID-19 a ƙasar. An kuma samu mafi yawan mace-mace idan aka kwatanta da yawan masu kamuwa da cutar a tsakanin mutanen da suka kai shekara 60 zuwa sama, saboda wasu cututtuka da suke fama da su tun kafin kamuwa da COVID-19, duk da cewa an samu ƙarin masu kamuwa da cutar a tsakanin matasa.

A Kenya, an samu kusan mace-mace 5,600, inda tsofaffi masu shekara 50 zuwa sama suka kasance mafi rinjayen waɗanda suka kamu da cutar mai tsanani ko suka mutu, a cewar Ma’aikatar Lafiya ta ƙasar.

Rahoton Hukumar Lafiya ta Duniya na tsakiyar wa’adin wannan shiri, wanda Sakatare-Janar na Majalisar Ɗinkin Duniya ya miƙa wa zama na 81 na Babban Zauren Majalisar, ya bayyana ci gaban da aka samu na gaske.

A halin yanzu, ƙasashe da dama fiye da kowane lokaci sun samar da dokokin yaƙi da nuna wariya bisa shekaru. Adadin ƙasashen da suka yi hakan ya tashi daga kashi 44.5 cikin 100 a shekarar 2018 zuwa kashi 57.7 cikin 100 a yanzu.

Fiye da rabin ƙasashen suna da manufofin kula da mutane na dogon lokaci, shirye-shirye na musamman don samar da muhallin da ya dace da tsofaffi, da kuma cikakkun hanyoyin tantance lafiyar tsofaffi da buƙatunsu na zamantakewa.

“Tsawon rayuwa yana daga cikin manyan nasarorin ɗan Adam, amma ba za mu iya taya kanmu murna ba yayin da muka bar miliyoyin mutane ba tare da kulawar lafiya da tallafin da suke buƙata ba,” in ji Dakta Pascale Allotey, Daraktar Sashen Lafiyar Jima’i, Haihuwa, Mata Masu Juna Biyu, Yara da Matasa, da kuma Tsufa na Hukumar Lafiya ta Duniya.

“Rabin farko na wannan wa’adi ya nuna irin abubuwan da za a iya cimmawa. Rabin na biyu kuwa dole ne ya mayar da hankali kan faɗaɗa wannan ci gaba da samar da kuɗaɗen aiwatar da shi, domin biyan buƙatu da kare haƙƙoƙin tsofaffi.”

‘Kula da tsofaffi domin su tsufa cikin ƙoshin lafiya yana haifar da sakamako’

Sabbin ƙa’idojin Hukumar Lafiya ta Duniya kan kula da tsofaffi na dogon lokaci da kuma tsarin Haɗaɗɗiyar Kula da Tsofaffi (ICOPE) suna taimakawa wajen kawo sauyi a tsarin kula da lafiya. Hakan na faruwa ne yayin da ƙasashe ke shigar da waɗannan ayyuka cikin kunshin ayyukan kiwon lafiya da suke bai wa jama’a baki ɗaya.

“Wannan rahoto ya nuna cewa Shekaru Goma na Kula da Tsofaffi cikin Ƙoshin Lafiya yana haifar da sakamako,” in ji Dakta Ritu Sadana, shugabar Sakatariyar Hukumar Lafiya ta Duniya mai kula da Shekaru Goma na Majalisar Ɗinkin Duniya kan Tsufa cikin Ƙoshin Lafiya.

“Yanzu ƙasashe sun fi kowane lokaci samar da dokokin yaƙi da nuna wariya ga mutane saboda tsufa, bayar da haɗaɗɗiyar kulawa, ƙarfafa tsarin kula da tsofaffi na dogon lokaci, da samar da muhallin da ya dace da su. Wannan ci gaba yana gudana a dukkan yankuna da matakan kuɗin shiga.

“Amma ci gaban bai daidaita ba, kuma a wani fanni ma an samu koma baya. Ƙasashen da ke bayar da rahoton kasancewar ƙungiyoyin tattaunawa kan tsufa waɗanda suka haɗa da ɓangarori daban-daban sun ragu, daga kashi 53.1 cikin 100 a shekarar 2020 zuwa kashi 43.3 cikin 100 a yanzu. Dole ne rabin na biyu na wannan wa’adi ya mayar da alkawura zuwa sakamako a kowace ƙasa.”

Idan akwai wani babban abin da ke hana samun ci gaba, to shi ne kuɗi. Fiye da kashi ɗaya bisa uku na ƙasashen da suka bayar da rahoto, wato kashi 33.8 cikin 100, ba su da isassun kuɗaɗen musamman ko kuma ba su da su kwata-kwata domin bunƙasa ayyukan kula da tsofaffi na dogon lokaci. Haka kuma, akwai irin wannan ƙarancin kuɗi a sauran muhimman fannoni na wannan shiri.

Ƙasa da rabin ƙasashen, wato kashi 45.4 cikin 100, ne suka samar da dokokin da ke ba da damar samun na’urorin taimako, kamar na’urorin taimakon ji, tabarau da kuma kayan tafiya masu ƙafafu da ake turawa. Waɗannan kayayyaki suna da muhimmanci wajen taimaka wa tsofaffi su ci gaba da gudanar da rayuwarsu da kansu cikin mutunci.

Haka kuma, ƙasashe kashi 22.7 cikin 100 ne kawai ke iya bibiyar yanayin lafiyar tsofaffi a tsawon lokaci. Wannan shi ne babban gibin da aka gano a cikin muhimman alamomin da ake amfani da su wajen tantance nasarar shirin.

Ga wata ’yar Nijeriya da ke ci gaba da noman rogo har zuwa ƙarshen shekarunta na sittin, waɗannan matsaloli ba batutuwan ƙa’ida kawai ba ne. Tsarin fansho na Nijeriya yana kula da kusan kashi uku cikin 100 ne kawai na tsofaffi, yayin da ake ɗaukar kusan kashi 70 cikin 100 na tsofaffin ’yan Nijeriya a matsayin matalauta ko waɗanda ke cikin haɗarin faɗawa cikin matsanancin talauci.

Da yawa daga cikinsu suna ci gaba da gudanar da ayyukan da ke buƙatar ƙarfin jiki har zuwa tsufa saboda ba su da ikon daina aiki. A gefe guda kuma, tsarin tallafin iyali na gargajiya yana fuskantar matsin lamba yayin da matasa ke ƙaura zuwa birane ko ƙasashen waje.

Tsawon rayuwa

Muhimmancin saka hannun jari a wannan fanni ta fuskar tattalin arziki a bayyane yake.

“Saka hannun jari domin taimaka wa mutane su tsufa cikin ƙoshin lafiya ba kashe kuɗi kawai ba ne; yana daga cikin saka hannun jari da gwamnati za ta iya yi wanda zai samar da babbar riba,” in ji Fiona Stewart, shugabar fannin tsufa da fansho ta duniya a Ƙungiyar Bankin Duniya.

“Ƙasashen da suke fara saka hannun jari tun da wuri a cikin haɗaɗɗiyar kulawa da kula da tsofaffi na dogon lokaci suna samun tanadin kuɗaɗe wanda ya fi kuɗin da suka fara kashewa sau da dama. Shaidun da ke cikin wannan rahoto sun tabbatar da amfanin hakan ga tattalin arziki. Abin da ake buƙata yanzu shi ne samar da tabbataccen tsarin kuɗaɗen aiwatarwa a matakin ƙasa, tare da ƙoƙarin tallafa wa tsofaffi ’yan kasuwa.”

Rahoton ya dogara ne da abubuwan da tsofaffi suka fuskanta kai tsaye, ciki har da wani bincike na duniya da aka gudanar cikin harsuna daban-daban ta Ƙungiyar Ƙasa da Ƙasa kan Tsufa. Binciken ya samu ra’ayoyin tsofaffi fiye da 1,000 a ƙasashe 58.

Abubuwan da suka bayyana sun yi daidai da abin da masu bincike suka gano a faɗin yankin Afirka da ke kudu da hamadar Sahara: tsarin kula da iyali na gargajiya yana raunana sakamakon matsin lambar ƙaura zuwa birane, matsalolin tattalin arziki da ƙaura zuwa wasu wurare. Hakan yana sa tsofaffi su ƙara zama cikin kaɗaici ba tare da tabbataccen tallafi ba.

Sai dai kuma, al’ummomin da ke fuskantar waɗannan ƙalubale suna ƙirƙiro sabbin hanyoyin magance su.

A unguwar Kibera da ke Kenya, ƙungiyoyin taimakon kai da kai waɗanda suka haɗa matasa da tsofaffi suna aiki tare wajen neman ingantattun ayyukan more rayuwa. Wannan ya samo asali ne daga fahimtar cewa matasan yau su ne tsofaffin gobe.

A Narok kuwa, dattawan al’ummar Maasai suna gudanar da shirye-shiryen noma mai ɗorewa waɗanda ke inganta wadatar abinci, tare da taimaka wa tsofaffi su ci gaba da kasancewa masu amfani ga al’umma da hulɗa da sauran jama’a.

Yayin da Shekaru Goma na Kula da Tsofaffi cikin Ƙoshin Lafiya ke shiga rabin wa’adinsa na biyu, Hukumar Lafiya ta Duniya da abokan aikinta na Majalisar Ɗinkin Duniya suna kira ga ƙasashe mambobi da su gaggauta aiwatar da shirye-shiryen, ƙarfafa tsarin tattara bayanai, da tabbatar da samar da kuɗaɗen da ake buƙata domin amfanin tsawon rayuwa ya isa ga tsofaffi a ko’ina.

Ga jami’in gwamnatin Kenya wanda ɗansa ya nuna ko-in-kula lokacin da ya ji cewa kakarsa ba ta da lafiya, wannan batu ya shafi rayuwarsa kai tsaye. Amma kuma, damar yin wani abu a kai tana nan.

“Ba za mu iya taya kanmu murna ba,” in ji Dakta Allotey, “yayin da muka bar miliyoyin mutane ba tare da kulawar lafiya da tallafin da suke buƙata ba.”

Shekaru biyar masu zuwa za su ƙayyade ko wannan gargaɗi zai zama abin da zai zaburar da mutane su ɗauki mataki, ko kuma ya zama abin tunawa da damar da aka yi watsi da ita.